توحید، پایه‌ترین اصل اعتقادی اسلام است. کلمه «توحید» در لغت به‌معنای «یگانه‌دانستن» است. در اصطلاح، یعنی اعتقاد به یگانگی خداوند در ذات، صفات، افعال و عبادت.
مراتب توحید
۱. توحید ذاتی
یعنی خداوند در ذات خود یگانه است — هیچ‌مانند و شبیهی برای او نیست.
قرآن: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» (اخلاص: ۱) — بگو او خدای یگانه است.
چهار نفی بنیادین:
۱. **نفی ترکیب**: خدا مُرکب از اجزا نیست
۲. **نفی مثل**: هیچ‌مانند خدا نیست (لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ)
۳. **نفی حلول**: خدا در چیزی حلول نمی‌کند
۴. **نفی اتحاد**: خدا با چیزی متحد نمی‌شود
برای فهم محکم و متشابه به محکم و متشابه مراجعه کنید.
۲. توحید صفاتی
صفات خداوند عین ذات اویند، نه زائد بر ذات.
مثال:
- علم خدا = ذات خدا
- قدرت خدا = ذات خدا
نفی: صفات زائد بر ذات (دیدگاه اشاعره)
۳. توحید افعالی
همه‌ی افعال از خداست — خالقیت، رازقیت، مدبریت، و...
قرآن: «اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْءٍ» (رعد: ۱۶).
اقسام:
- توحید در خالقیت
- توحید در ربوبیت
- توحید در تدبیر
- توحید در هدایت
۴. توحید عبادی
فقط خدا شایسته‌ی پرستش است.
قرآن: «وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ» (بینه: ۵).
اقسام:
- توحید در دعا
- توحید در نذر
- توحید در ذبح
- توحید در استعانت
- توحید در رجا
- توحید در خوف
- توحید في رغبة
- توحید فی توکل
صفات الهی
صفات ثبوتیه (صفات کمال)
هفت صفت: حیات، علم، قدرت، اراده، سمع، بصر، کلام
صفات سلبیه
آنچه به‌دلیل نقص باید از خدا سلب کرد: جسمیت، مکان، زمان، رؤیت، شرک
برای فهم رؤیت به مبحث مذاهب کلامی در حدیث‌شناسی مراجعه کنید.
ادله‌ی توحید
۱. برهان نظم
نظم جهان نشان‌دهنده‌ی خالق حکیم است.
۲. برهان امکان
ممکن‌الوجود نیازمند واجب‌الوجود است.
۳. برهان حدوث
عالم حادث است و حادث نیازمند محدث است.
۴. برهان صدیقین
«امکان فقر محض» — محتاج به واجب بالذات.
منابع
۱. کتاب التوحید، صدوق
۲. المیزان، ج۳
۳. شرح تجرد الاعتقاد، حلی