با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
بداء بدین معناست که خداوند تقدیر برخی امور را بر پایهی شرایط و اعمال بندگان تغییر می‌دهد؛ برای نمونه با صدقه یا دعا، بلا دفع یا عمر تمدید میشود، بی‌آنکه در علم ازلی خدا تصرف یا غفلت پدید آید. بداء در واقع چهره‌ی حیات و پویایی نظام تقدیر است. بدین معنا، نه خدا چیزی را نمی‌دانسته و نه بر خلاف دانسته‌ی خود عمل می‌کند.
توضیح و ادله
واژه‌ی بداء در اصل به معنای آشکار شدن است و در اصطلاح کلام شیعی، تغییر تدبیرِ تکوینی یا تشریعی بر مدار حکمت است. رمز سازگاری آن با علم ازلی این است که خدا از ازل می‌داند اگر بنده‌ای صدقه دهد، سرنوشتش به سویی می‌رود و اگر ندهد، به سوی دیگر؛ پس آنچه تغییر می‌کند واقعیت بیرونی و مرحلهای تقدیر است، نه علم خدا. تفاوت مهم بداء با نسخ نیز در همین است که نسخ جایگزینی حکم شرعی پیشین است و بداء گاه در تقدیرهای تکوینی رخ می‌نماید؛ هر دو نشان می‌دهند نظام هستی، نظامی زنده و وابسته به اعمال و دعاهای ماست. در روایات آمده که صدقه و صله‌ی رحم و دعا، بلا را دفع و روزی و عمر را جاری می‌کنند و این همان پنجره‌ی بداء در زندگی انسان است. درس عملی این آموزه آن است که هیچ انسانی به گمراهی، فقر یا اجلِ نهایی محکوم نیست و درِ توبه، انفاق و دعا همواره گشوده است.
ادله
- قرآن می‌فرماید خدا هر چه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد تثبیت می‌کند و اصل کتاب نزد اوست.
- آیه‌ی تغییر سرنوشت اقوام با تغییر نفس‌های خودشان، سازوکار بداء را نشان می‌دهد.
- روایات پرشمار از امامان، صدقه و صله‌ی رحم و دعا را دفع‌کننده‌ی بلا و ممدّ روزی و عمر معرفی می‌کنند.
- اخبار قرآنی درباره‌ی تقدیرهای مشروط به ایمان و عمل اقوام، تصویری پویا از نظام تقدیر به دست می‌دهد.
شبهه‌ها و پاسخ آن‌ها
تغییر تقدیر یعنی خدا پیش‌تر نمی‌دانسته یا اشتباه می‌کرده است.
چنین نیست؛ خدا از ازل هر دو طرف رابطه‌ی شرطی را می‌داند: علمش به اینکه «اگر صدقه دهد، دفع میشود» تغییر نمی‌پذیرد؛ آنچه دگرگون میشود، تحقق شرط و واقعه در بیرون است.
اگر تقدیر قابل تغییر است، خبرهای غیبی درباره‌ی آینده چگونه قطعی‌اند؟
اخبار غیبیِ بی‌قید و شرط به تقدیر حتمی مربوط‌اند که بداء در آن راه ندارد؛ اما بیشتر امور مشروط‌اند و به همین سبب در روایات به دعا و توبه جدی گرفته شده است.
آیات قرآن در این باب
يَمْحُوا۟ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ وَيُثْبِتُ ۖ وَعِندَهُۥٓ أُمُّ ٱلْكِتَٰبِ
خداوند هر چه را بخواهد محو، و هر چه را بخواهد اثبات می‌کند؛ و «امّ الکتاب» [= لوح محفوظ] نزد اوست!
لَهُۥ مُعَقِّبَٰتٌۭ مِّنۢ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِۦ يَحْفَظُونَهُۥ مِنْ أَمْرِ ٱللَّهِ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا۟ مَا بِأَنفُسِهِمْ ۗ وَإِذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِقَوْمٍۢ سُوٓءًۭا فَلَا مَرَدَّ لَهُۥ ۚ وَمَا لَهُم مِّن دُونِهِۦ مِن وَالٍ
برای انسان، مأمورانی است که پی در پی، از پیش رو، و از پشت سرش او را از فرمان خدا [= حوادث غیر حتمی] حفظ می‌کنند؛ (امّا) خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملّتی) را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند! و هنگامی که خدا اراده سوئی به قومی (بخاطر اعمالشان) کند، هیچ چیز مانع آن نخواهد شد؛ و جز خدا، سرپرستی نخواهند داشت!
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت بداء و نسخ چیست؟
نسخ جایگزینی یک حکم شرعی با حکم بعدی است؛ بداء گستردهتر است و تغییر تدبیر الهی در شؤون تکوینی و مشیت مرحلهای را نیز در بر میگیرد.
آیا بداء یعنی پشیمانی خدا؟
هرگز؛ پشیمانی از عملی ناشی میشود که فاعل آن را نمیپسندد و خدا از حکیمِ مطلق است؛ بداء جابهجایی برنامهها بر مدار حکمت و بر پایهی شرایط نوین بندگان است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.