پیرامون «بداء چیست و با علم ازلی خدا چگونه سازگار است؟» پرسش‌ها و شبهه‌هایی مطرح می‌شود. در این نوشته هر شبهه را جداگانه و مستند پاسخ می‌دهیم.
پاسخ کلی در یک نگاه
بداء بدین معناست که خداوند تقدیر برخی امور را بر پایه‌ی شرایط و اعمال بندگان تغییر می‌دهد؛ برای نمونه با صدقه یا دعا، بلا دفع یا عمر تمدید می‌شود، بی‌آنکه در علم ازلی خدا تصرف یا غفلت پدید آید. بداء در واقع چهره‌ی حیات و پویایی نظام تقدیر است. بدین معنا، نه خدا چیزی را نمی‌دانسته و نه بر خلاف دانسته‌ی خود عمل می‌کند.
شبهه‌ها و پاسخ‌ها
تغییر تقدیر یعنی خدا پیش‌تر نمی‌دانسته یا اشتباه می‌کرده است.
چنین نیست؛ خدا از ازل هر دو طرف رابطه‌ی شرطی را می‌داند: علمش به اینکه «اگر صدقه دهد، دفع می‌شود» تغییر نمی‌پذیرد؛ آنچه دگرگون می‌شود، تحقق شرط و واقعه در بیرون است.
اگر تقدیر قابل تغییر است، خبرهای غیبی درباره‌ی آینده چگونه قطعی‌اند؟
اخبار غیبیِ بی‌قید و شرط به تقدیر حتمی مربوط‌اند که بداء در آن راه ندارد؛ اما بیشتر امور مشروط‌اند و به همین سبب در روایات به دعا و توبه جدی گرفته شده است.
آیات قرآن در این باب
يَمْحُوا۟ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ وَيُثْبِتُ ۖ وَعِندَهُۥٓ أُمُّ ٱلْكِتَٰبِ
خداوند هر چه را بخواهد محو، و هر چه را بخواهد اثبات می‌کند؛ و «امّ الکتاب» [= لوح محفوظ] نزد اوست!
لَهُۥ مُعَقِّبَٰتٌۭ مِّنۢ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِۦ يَحْفَظُونَهُۥ مِنْ أَمْرِ ٱللَّهِ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا۟ مَا بِأَنفُسِهِمْ ۗ وَإِذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِقَوْمٍۢ سُوٓءًۭا فَلَا مَرَدَّ لَهُۥ ۚ وَمَا لَهُم مِّن دُونِهِۦ مِن وَالٍ
برای انسان، مأمورانی است که پی در پی، از پیش رو، و از پشت سرش او را از فرمان خدا [= حوادث غیر حتمی] حفظ می‌کنند؛ (امّا) خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملّتی) را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند! و هنگامی که خدا اراده سوئی به قومی (بخاطر اعمالشان) کند، هیچ چیز مانع آن نخواهد شد؛ و جز خدا، سرپرستی نخواهند داشت!
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.