آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
پاسخ اجمالی
از نگاه قرآن انسان مختار است؛ هدایت الهی تنها راه را نشان می‌دهد و انتخاب با اوست، چنانکه آیات «إنا هدیناه السبیل» و «فمن شاء فلیؤمن و من شاء فلیکفر» گواه‌اند. اشاعره با تأکید بر آیات مشیت الهی به جبر فزاینده‌ای رسیدند، اما امامیه با جمع میان هر دو دسته آیات، راه «امری میان جبر و تفویض» را در پیش گرفت. بدین‌سان مسئله، مسئله‌ی تفسیر آیات و مبنای کلامی است.
توضیح و ادله
مسئله‌ی جبر و اختیار به دو دسته آیات بازمی‌گردد: آیاتی که فعل را به انسان نسبت می‌دهند و آیاتی که هستی و حتی اراده‌ی انسان را به خدا بازمی‌گردانند مانند «وما تشاءون إلا أن یشاء الله». اشاعره با تفسیر خاصی از توحید افعال، اختیار معنادار را نپذیرفتند و انسان را مجبورِ ظاهراً مختار دانستند؛ نتیجه‌ی این نگاه، چالش جدی با عدل الهی است، زیرا کیفر دادنِ مجبور مخالف حکم عقل و عدل است. معتزله در نقطه‌ی مقابل، با سلب هر نقشی از خدا در افعال بندگان به تفویض نزدیک شدند. امامیه با تعبیر مشهور امام صادق راه میانه را نشان داد: نه جبر و نه تفویض، بلکه امری میان آن دو؛ یعنی هستی و توان از خداست و انتخاب و انجاز از انسان، چنانکه خدا ابزار و توانِ گناه را فراهم نمی‌کند بلکه زمینه‌های آن را به اختیار انسان وا می‌گذارد. این نگاه هم مقام توحید را حفظ میکند و هم مسئولیت، پاداش و جزا را معنادار می‌سازد.
ادله
- آیه‌ی «إنا هدیناه السبیل إما شاکراً و إما کفورا» انتخاب را به خود انسان واگذار میکند.
- آیه‌ی «فمن شاء فلیؤمن و من شاء فلیکفر» صریح‌ترین تعبیر در اعطای اختیار است.
- آیه‌ی «وما تشاءون إلا أن یشاء الله» نشان می‌دهد اراده‌ی انسان در گستره‌ی مشیت الهی است، نه در تقابل با آن.
- عقل نیز حکم میکند تکلیفِ غیرمختار ناروا است و قرآن با «لا یکلف الله نفساً إلا وسعها» بر این تناسب تأکید میکند.
شبهه‌ها و پاسخ آن‌ها
اگر علم ازلی خدا به اعمال ما قطعی است، اختیار ما توهم است.
علم، علت نیست؛ دانستنِ پیشینیِ یک انتخابِ آزاد، به آن ضرورت نمی‌دهد؛ همان‌گونه که آگاهی از انتخاب آزادانه‌ی دیگری در آینده، آن را از اختیار خارج نمی‌کند.
آیات فراوانی افعال بندگان را به خدا نسبت می‌دهند و این همان جبر است.
این آیات ناظر به مالکیت تکوینی و اسباب‌سازی خداست، نه سلب فاعل بودن انسان؛ قرآن در همان سوره‌ها ایمان و کفر و فعل را به خود انسان نیز نسبت می‌دهد.
آیات قرآن در این باب
إِنَّا هَدَيْنَٰهُ ٱلسَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًۭا وَإِمَّا كَفُورًا
ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد (و پذیرا گردد) یا ناسپاس!
وَقُلِ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ ۖ فَمَن شَآءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَآءَ فَلْيَكْفُرْ ۚ إِنَّآ أَعْتَدْنَا لِلظَّٰلِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا ۚ وَإِن يَسْتَغِيثُوا۟ يُغَاثُوا۟ بِمَآءٍۢ كَٱلْمُهْلِ يَشْوِى ٱلْوُجُوهَ ۚ بِئْسَ ٱلشَّرَابُ وَسَآءَتْ مُرْتَفَقًا
بگو: «این حقّ است از سوی پروردگارتان! هر کس میخواهد ایمان بیاورد (و این حقیقت را پذیرا شود)، و هر کس میخواهد کافر گردد!» ما برای ستمگران آتشی آماده کردیم که سراپرده‌اش آنان را از هر سو احاطه کرده است! و اگر تقاضای آب کنند، آبی برای آنان میاورند که همچون فلز گداخته صورتها را بریان میکند! چه بد نوشیدنی، و چه بد محل اجتماعی است!
وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًۭا
و شما هیچ چیز را نمی‌خواهید مگر اینکه خدا بخواهد، خداوند دانا و حکیم بوده و هست!
پرسش‌های پرتکرار
تعبیر «امر بین الامرین» به چه معناست؟
یعنی انسان نه سرگردانِ رهاشده است و نه مجبورِ بیاختیار؛ خدا زمینه، توان و عقل را فراهم میکند و انسان با اختیار خود انتخاب میکند.
دعا و توبه با تقدیر چگونه جمع میشوند؟
تقدیرها زنجیرهای و مشروطاند؛ دعا و توبه خودْ حلقهای از همان زنجیرهاند و خدا از ازل میداند که با دعا، تقدیر به کدام سو حرکت میکند.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.