با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
برهان نظم از هماهنگی شگفت جهان به سازنده‌ای حکیم می‌رسد؛ به این بیان که هر نظامی که اجزایش دقیق بر هدف تنظیم شده باشد، تنظیم‌گر و تدبیرگری می‌خواهد و اتفاق و تصادف سازنده‌ی چنین انسجامی نیست. از نظم روز و شب تا ساخت یک یاخته‌ی زنده، همه بر حساب‌شدگیِ ریز و پایدار بنا شده‌اند.
توضیح و ادله
این برهان بر سه مقدمه استوار است: نخست، جهان سرشار از نظم است؛ ثبات قوانین طبیعت، مدارهای سنجیده‌ی اجرام و کالبد شگفت اندام‌های زنده. دوم، هر نظمِ هدفمند، نظمی حکیم می‌طلبد؛ پارچه‌ی بافت‌دار، بافنده دارد و کشتیِ طراحی‌شده، مهندس. سوم، نظم فراگیر جهان بر خرد و قدرت و رحمتی بی‌کران دلالت می‌کند؛ همان که قرآن از او با نام‌های رحمان و حکیم یاد می‌کند. قرآن بارها انسان را به گردش در زمین و نگریستن در ساختار آسمانها فراخوانده تا این نتیجه را با چشم خود بیابد. این برهان با علم ناسازگار نیست؛ هرچه علم کاوش می‌کند، لایه‌های تازه‌ای از انسجام می‌یابد و پرسش از سرچشمهی این انسجام را جدی‌تر می‌کند؛ علم سازوکار را می‌یابد و برهان نظم، سرچشمهی سازوکار را نشان می‌دهد.
ادله
- آیه‌ی «ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت» نبودِ کجی در آفرینش را اعلام می‌کند.
- آیه‌ی «إن فی خلق السماوات والأرض... لآیات لأولی الألباب» خردمندان را به تفکر در آفاق فراخوانده است.
- آیه‌ی «والسماء بنینها بأید» ساخت محکم و سنجیده‌ی آسمان را می‌شمارد.
شبهه‌ها و پاسخ آن‌ها
طبیعت خودش این نظم را پدید آورده است.
طبیعت نام مجموعه‌ی همین نظام و اجزاست، نه عاملی جدا از آن؛ نام‌گذاری، سازنده نمی‌سازد. قوانینی که به طبیعت نسبت می‌دهیم، خود بخشی از چیزهای نیازمند توضیح‌اند؛ نظم در قوانین، خود شاهدِ قانون‌گذارِ حکیم است.
با گذشت زمانِ بسیار، نظم به‌صورت تصادفی پدید می‌آید.
نظم‌های هدفمند و برنامه‌محور مانند زبان ژن‌ها، با تصادفِ بی‌حافظه پدید نمی‌آیند؛ تصادف بدون حفظ و اصلاح، حتی الگوهای ساده را نمی‌سازد و پایدار نمی‌کند. افزون بر این، خودِ زمان و قوانین احتمال، باز محتاج چارچوبی ثابت‌اند که همان چارچوب، خود بخشی از نظم بزرگ‌تر است.
آیات قرآن در این باب
إِنَّ فِى خَلْقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَٱخْتِلَٰفِ ٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ لَءَايَٰتٍۢ لِّأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ
مسلماً در آفرینش آسمانها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانه‌های (روشنی) برای خردمندان است.
ٱلَّذِى خَلَقَ سَبْعَ سَمَٰوَٰتٍۢ طِبَاقًۭا ۖ مَّا تَرَىٰ فِى خَلْقِ ٱلرَّحْمَٰنِ مِن تَفَٰوُتٍۢ ۖ فَٱرْجِعِ ٱلْبَصَرَ هَلْ تَرَىٰ مِن فُطُورٍۢ
همان کسی که هفت آسمان را بر فراز یکدیگر آفرید؛ در آفرینش خداوند رحمان هیچ تضادّ و عیبی نمی‌بینی! بار دیگر نگاه کن، آیا هیچ شکاف و خللی مشاهده می‌کنی؟!
وَٱلسَّمَآءَ بَنَيْنَٰهَا بِأَيْي۟دٍۢ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ
و ما آسمان را با قدرت بنا کردیم، و همواره آن را وسعت می‌بخشیم!
روایات مرتبط
مَنْ أَرَادَ أَنْ يَعْلَمَ مَا عِنْدَ اللَّهِ فَلْيَنْظُرْ مَا عِنْدَ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ
هرکه بخواهد بداند نزد خدا چیست، ببیند نزد اولیای خدا چیست
اللَّهُمَّ أَرِنِي الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ
خدایا، چیزها را به من همان‌گونه که هستند نشان ده.
پرسش‌های پرتکرار
فرق برهان نظم با براهین دیگر خداشناسی چیست؟
براهین دیگر از وابستگی و حدوث موجودات میگذرند و به واجبالوجود میرسند؛ برهان نظم از هماهنگی اجزا به حکمت و ارادهی سازنده. هر دو به یک خدا میرسند اما از دو دروازه.
آیا پیشرفت علم، برهان نظم را ضعیف کرده است؟
برعکس؛ کشف دقتهای تازهتر، پیچیدگی و انسجام را آشکارتر کرده است؛ توضیح سازوکارها، نیازمندی جهان به سرچشمهی حکیم را از میان نمیبرد.
نظم در برابر پدیدههایی مانند زمینلرزه چگونه دیده میشود؟
زمینلرزه خود کاری از همان ساختار فعال زمین است که با اعتدال اقلیم و حیات پیوند دارد؛ آشوبهای موضعی، نظم کلان نظام را نمیشکنند و در جهانبینی توحیدی، در چارچوب حکمتهای تربیتی و آزمونی معنا مییابند.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.