با رویکرد اهلبیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
دیدن با چشم، ویژه‌ی اجسام مادی و محدود به مکان است و خدا نه ماده است و نه در مکان؛ پس دیده شدن با چشم سر برای او معنا ندارد؛ همان‌گونه که در پاسخ موسی آمده: «لن ترانی». خدا خود را از راه آیات آفاقی و انفسی و با دل‌های پاک نشان می‌دهد و در آخرت نیز به شیوهی شایسته‌ی خود به لقای مؤمنان درمی‌آید، نه به چشم سر.
توضیح و ادله
هر چیزی که دیده شود باید رنگ و شکل و مکان و جهت داشته باشد و میان بیننده و دیده‌شونده فاصله باشد؛ این‌ها اوصاف جسم‌اند و خدا از همه آن‌ها منزه است. قرآن می‌فرماید دیدگان او را درنیابند و او دیدگان را درمی‌یابد. از سوی دیگر، اساس این جهان بر ایمان به غیب است؛ اگر خدا همیشه برای همه محسوس بود، فضای آزمایش و انتخاب با میل و اندیشه معنا نمی‌داشت. بنابراین خدا نه در این جهان به دیدگان ظاهر میشود و نه غایب مطلق است؛ نشانه‌های او در همه‌جا حاضرند و راه شناختش، اندیشه و دل پاک است. بنا بر روایات، مؤمان در آخرت به لقای الهی می‌رسند که برترین لذت‌های بهشتی، همین دیدنِ قلبی است.
ادله
- آیه‌ی «لا تدرکه الأبصار وهو یدرک الأبصار» محدودیت دیدگان و احاطه‌ی الهی را بیان می‌کند.
- آیه‌ی «لن ترانی» در پاسخ درخواست دیدن از سوی موسی نازل شد.
- آیه‌ی آغاز قرآن، ایمان به غیب را نخستین ویژگی پرهیزگاران شمرده است.
شبهه‌ها و پاسخ آن‌ها
چیزی که دیده نمی‌شود، چگونه می‌توان به آن یقین داشت؟
بسیاری از واقعیت‌های مسلم مانند عقل، مغناطیس و زمان دیده نمی‌شوند اما از راه آثارشان شناخته میشوند؛ برای خدا نیز آثار او در نظم جهان چنان فراگیر است که انکار آن، مانند انکار خورشید در روشنایی روز است. راه شناخت خدا مشاهده‌ی حسی نیست؛ استدلال عقلی و درون‌نگری فطری است.
اگر خدا آشکار می‌شد همه ایمان می‌آوردند و اختلاف‌ها پایان می‌یافت؛ پس چرا نه؟
ایمانی که از دیدن اجباری سرچشمه بگیرد، دیگر انتخاب نیست و ارزش تربیتی ندارد. قرآن از قوم‌هایی یاد می‌کند که نشانه‌های روشن دیدند و باز روی گرداندند؛ پس مشکل، نبودِ آیه نیست، سلامتِ قصد است. خدا انسان را شایسته‌ی ایمانِ برخاسته از اندیشه ساخته است.
آیات قرآن در این باب
وَلَمَّا جَآءَ مُوسَىٰ لِمِيقَٰتِنَا وَكَلَّمَهُۥ رَبُّهُۥ قَالَ رَبِّ أَرِنِىٓ أَنظُرْ إِلَيْكَ ۚ قَالَ لَن تَرَىٰنِى وَلَٰكِنِ ٱنظُرْ إِلَى ٱلْجَبَلِ فَإِنِ ٱسْتَقَرَّ مَكَانَهُۥ فَسَوْفَ تَرَىٰنِى ۚ فَلَمَّا تَجَلَّىٰ رَبُّهُۥ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُۥ دَكًّۭا وَخَرَّ مُوسَىٰ صَعِقًۭا ۚ فَلَمَّآ أَفَاقَ قَالَ سُبْحَٰنَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا۠ أَوَّلُ ٱلْمُؤْمِنِينَ
و هنگامی که موسی به میعادگاه ما آمد، و پروردگارش با او سخن گفت، عرض کرد: «پروردگارا! خودت را به من نشان ده، تا تو را ببینم!» گفت: «هرگز مرا نخواهی دید! ولی به کوه بنگر، اگر در جای خود ثابت ماند، مرا خواهی دید!» اما هنگامی که پروردگارش بر کوه جلوه کرد، آن را همسان خاک قرار داد؛ و موسی مدهوش به زمین افتاد. چون به هوش آمد، عرض کرد: «خداوندا! منزهی تو (از اینکه با چشم تو را ببینم)! من به سوی تو بازگشتم! و من نخستین مؤمنانم!»
لَّا تُدْرِكُهُ ٱلْأَبْصَٰرُ وَهُوَ يُدْرِكُ ٱلْأَبْصَٰرَ ۖ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلْخَبِيرُ
چشمها او را نمی‌بینند؛ ولی او همه چشمها را می‌بیند؛ و او بخشنده (انواع نعمتها، و با خبر از دقایق موجودات،) و آگاه (از همه) چیز است.
روایات مرتبط
مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ
هرکس دیدار با خدا را دوست دارد، خداوند هم دیدار با او را دوست دارد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا در آخرت خدا دیده میشود؟
بنا بر آموزهی اهلبیت (ع)، مؤمنان در بهشت از دیدن قلبی و لقای الهی بهرهمند میشوند؛ نه با چشم سر و نه به شیوهی دیدن اجسام.
خواب دیدن خدا چه معنایی دارد؟
خواب، بازتاب تصویرهای ذهنی است؛ آنچه در آن دیده میشود حقیقتِ ذات الهی نیست و نباید بهصورت جسمانی تفسیر شود.
دلیل وجود خدا بدون دیدن او چیست؟
براهین متعددی مانند برهان نظم، حدوث و امکان، از آثار و وابستگی موجودات بر وجود و صفات خدا دلالت می‌کنند.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهلبیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.