پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
خداوند خالق همه‌ی وجود است، اما «شر» در دستگاه کلام اسلامی ذات مستقلی ندارد؛ یا عدمِ کمال است یا چیزی که در جایی از نظام آفرینش شر می‌نامیم و در جای دیگر یا در کل مجموعه، خیر و حکمت‌آفرین است. قادر مطلق بودن خدا بدین معنا نیست که هر تصوری از دنیای بدون شر را محقق کند؛ برخی امور با هم جمع‌ناپذیرند و خلقت موجودی آزاد بدون امکان خطا تناقض است، حال آنکه محال، موضوع قدرت نیست.
توضیح و ادله
متکلمان شر را به دو گونه بخش می‌کنند: شر عدمی مانند فقر و نادانی که خودْ موجود نیست، و شر وجودی مانند گزش مار که در جای خود تکیه‌گاه حیات اوست. از منظر توحید افعالی، هیچ موجودی در استقلال، شر نیست؛ این نسبت‌هاست که برخی مصادیق را برای برخی شر می‌سازد. افزون بر این، جهان آزمایشگاه تکامل اخلاقی است؛ فضیلت‌هایی مانند صبر، شجاعت و ایثار بدون وجود سختی‌ها تعریف‌پذیر نیستند و اگر خدا همه‌ی ناراحتی‌ها را قطع کند، خودِ معنای انتخاب و رشد از میان می‌رود. داستان موسی و خضر نیز نشان می‌دهد کارهایی که در نگاه جزئی شر می‌نماید، در نگاه کلان سرشار از خیر است. سرانجام، محدودیت دانش ما دربارهی پیوندهای پنهان جهان، دلالت بر ضعف نگرش ما دارد، نه بر نقص نظام خلقت.
ادله
- قرآن هدف از آفرینش مرگ و زندگی را آزمایش انسان بیان میکند و این هدف با وجود سختی‌ها معنا می‌یابد.
- شر عدمی اصلاً «موجود» نیست تا آفریده‌شودنی باشد؛ نادانی و نبودِ چیزی، مقابلِ آفرینش است نه فعل خدا.
- بسیاری از آنچه شر پنداشته می‌شود در کل نظام، خیر است؛ سیل ویرانگر یک روستاست اما تداوم‌بخش حیات سرزمینی پهناور.
- قرآن خود به رنج‌هایی که ناخوشایندند و در آنها خیر فراوان نهفته است تصریح میکند و مؤمنان را به صبر و شکر فرا می‌خواند.
شبهه‌ها و پاسخ آنها
اگر خدا نمی‌تواند دنیای بدون شر بسازد، قادر مطلق نیست و اگر می‌تواند ولی نمی‌سازد، خیرخواه نیست.
قدرت خدا بر محال‌های منطقی تعلق نمی‌گیرد؛ نظامی که در آن موجودی مختار، هم آزاد باشد و هم خطاناپذیر، جمع نقیضین است و تحقق‌نیافتن آن نه نقصی در قدرت خدا است و نه در خیرخواهی او.
رنج موجودات بی‌گناه مانند کودکان چه حکمتی دارد؟
در نگاه دینی این رنج‌ها بخشی از نظام آزمون و نمایش ضعف و نیازمندی بشر است و جبران کامل آن در معاد وعده داده شده؛ عدل خدا به دنیای محدود محدود نشده است.
آیات قرآن در این باب
ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْمَوْتَ وَٱلْحَيَوٰةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًۭا ۚ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْغَفُورُ
آن کس که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید، و او شکست‌ناپذیر و بخشنده است.
كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌۭ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰٓ أَن تَكْرَهُوا۟ شَيْـًۭٔا وَهُوَ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰٓ أَن تُحِبُّوا۟ شَيْـًۭٔا وَهُوَ شَرٌّۭ لَّكُمْ ۗ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
جهاد در راه خدا، بر شما مقرّر شد؛ در حالی که برایتان ناخوشایند است. چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید، حال آن که خیرِ شما در آن است. و یا چیزی را دوست داشته باشید، حال آنکه شرِّ شما در آن است. و خدا می‌داند، و شما نمی‌دانید.
مَآ أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍۢ فِى ٱلْأَرْضِ وَلَا فِىٓ أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِى كِتَٰبٍۢ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَآ ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٌۭ
هیچ مصیبتی (ناخواسته) در زمین و نه در وجود شما روی نمی‌دهد مگر اینکه همه آنها قبل از آنکه زمین را بیافرینیم در لوح محفوظ ثبت است؛ و این امر برای خدا آسان است!
روایات مرتبط
الصَّبْرُ مِفْتَاحُ الْفَرَجِ
صبر کلید گشایش است.
پرسش‌های پرتکرار
شیطان مخلوق خدا نیست و پس شر از اوست؟
شیطان مخلوق خداست، اما اصل آفرینش او خیر بود؛ او با اختیار خود راه بدی را برگزید و شر، سوءاستفاده‌ی او از ابزارهایی است که خدا برای خیر آفریده است.
تفاوت پاسخ کلامی دربارهی شر با تبیینهای صرفاً تربیتی چیست؟
پاسخ کلامی علاوه بر جنبهی تربیتی، بر توحید افعالی، عدمی بودن بخشی از شر و ضمانت عدالت نهایی در معاد تکیه میکند و بدینسان هم مسئله را عقلی حل میکند و هم امیدوارکننده است.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.