با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
شیعه باور دارد خداوند پس از پیامبر، دوازده پیشوای معصوم را برای ادامه‌ی رسالت هدایت برگزیده و پیامبر آنان را معرفی کرده است؛ در رأس آنان امام علی و در پایان، حجت بن الحسن، مهدی موعود است. مبنای این باور، آیات ولایت و اطاعت از اولی‌الامر، احادیث پرشمار فریقین و ضرورت عقلی به رهبری معصوم است. پس امامت در نگاه شیعه، نصب الهی است نه انتخاب بشری.
توضیح و ادله
مبنای عقلی امامت آن است که لطف الهی اقتضا می‌کند در هر عصر حجتِ بی‌غلطی برای تبیین دین وجود داشته باشد؛ وگرنه خطای فهم بر بزرگ‌ترین تکلیف انسان بار می‌شد، بی‌آنکه راه درست در دسترس باشد و این با عدل و حکمت خدا نمی‌سازد. مبنای نقلی، آیه‌ی اطاعت از اولی‌الامر در کنار اطاعت خدا و رسول است و آیه‌ی تبلیغ که به باور شیعه در غدیر خم نازل شد و به اعلام جانشینی انجامید. شمار دوازده نیز در احادیثی که در منابع اهل سنت نیز نقل شده، از پیامبر رسیده که جانشینان او دوازده تن‌اند و امامان شیعه با آن شمار و ترتیب تطبیق داده می‌شوند. مبنای تاریخی نیز مرجعیت علمی اهل بیت در طول قرن‌هاست که حتی بزرگ‌اران مذاهب دیگر به گستردگی دانش آنان اذعان داشته‌اند. غیبت امام دوازدهم به باور شیعه، تداوم همین نهال الهی است و در پایان تاریخ به ظهور او می‌انجامد.
ادله
- آیه‌ی اطاعت از خدا و رسول و اولی‌الامر، در تفسیر روایی شیعه ناظر به امامان معصوم است.
- احادیث ثقلین در منابع فریقین، پیوند قرآن و عترت را مایه‌ی امنیت از گمراهی معرفی می‌کند.
- روایت «هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است» معرفت امام را شرط سلامت ایمان می‌شمارد.
- احادیث دوازده جانشین که در منابع اهل سنت نیز آمده، شمار پیشوایان پس از پیامبر را روشن می‌کند.
شبهه‌ها و پاسخ آنها
قرآن نامی از دوازده امام ندارد؛ پس این باور قرآنی نیست.
اصل ولایت و اولی‌الامر قرآنی است و تعیین مصادیق از سوی پیامبر انجام گرفته؛ چنانکه جزئیات نماز نیز در قرآن نیامده و از سنت گرفته شده است.
تعیین جانشین باید با شورای مردم باشد، نه نصب الهی.
انتخاب شورایی درباره‌ی ریاست یک اجتماع بشری است، نه درباره‌ی حجت الهی که علم و عصمت شرط آن است و مردم به درونیّت آن آگاهی ندارند؛ چنین مقامی تنها از سوی خدا و رسول او تعیین می‌شود.
آیات قرآن در این باب
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَأَطِيعُوا۟ ٱلرَّسُولَ وَأُو۟لِى ٱلْأَمْرِ مِنكُمْ ۖ فَإِن تَنَٰزَعْتُمْ فِى شَىْءٍۢ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌۭ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اطاعت کنید خدا را! و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولو الأمر [= اوصیای پیامبر] را! و هرگاه در چیزی نزاع داشتید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید (و از آنها داوری بطلبید) اگر به خدا و روز رستاخیز ایمان دارید! این (کار) برای شما بهتر، و عاقبت و پایانش نیکوتر است.
۞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ۖ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُۥ ۚ وَٱللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ ٱلنَّاسِ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهْدِى ٱلْقَوْمَ ٱلْكَٰفِرِينَ
ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملاً (به مردم) برسان! و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده‌ای! خداوند تو را از (خطرات احتمالی) مردم، نگاه می‌دارد؛ و خداوند، جمعیّت کافران (لجوج) را هدایت نمی‌کند.
روایات مرتبط
إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي، مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أَبَدًا
من در میان شما دو چیز گرانبها بر جای می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم. به این دو چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد.
مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ مَثَلُ سَفِينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا، وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ
مثل اهل بیتم در میان شما، مثل کشتی نوح است؛ هرکس سوار آن شود نجات یابد، و هرکس از آن تخلف کند غرق شود.
مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَعْرِفْ إِمَامَهُ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً
هرکه بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت امام و خلیفه در نگاه شیعه چیست؟
امام در این نگاه، منصوب از جانب خدا و دارای عصمت و علم ویژه است؛ خلافت صرفاً ریاست اجرایی است و بدون نصب الهی به مقام امامت نمی‌رسد.
با غیبت امام دوازدهم، امامت چه فایدهای دارد؟
امام غایب همچون خورشیدِ پشت ابر، سرچشمهی فیض و مرجع نهایی است؛ حضور عینی نیست، اما هدایت دینی در جامعه از طریق دین و فقیهان جامعالشرایط ادامه مییابد.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.