آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
پاسخ اجمالی
انسان کامل در اندیشه‌ی شیعه موجودی است که همه‌ی ظرفیت‌های انسانی او به کمال رسیده و آیینه‌ی تمام‌نمای اسماء و صفات الهی است؛ در این نگاه، پیامبران و به‌ویژه امامان معصوم، مصداق کامل این مقام‌اند. او هم نقطه‌ی اتصال زمین به آسمان است و هم الگوی عملی سلوک برای دیگر آفریدگان. پس انسان کامل نه یک مفهوم ذهنی، بلکه حقیقتی زنده و حاضر در هر عصر است.
توضیح و ادله
مفهوم انسان کامل پاسخ به این پرسش است که انسان برای چه آفریده شده و تا کجا میتواند پیش برود. در حکمت اسلامی، انسان خلیفه‌ی خدا در زمین است و تعلیم اسماء به او نشان می‌دهد از فرشتگان برتر است؛ اما این برتری بالقوه است و تنها در مسیر عبودیت بالفعل می‌شود. در عرفان نظری، انسان کامل محور ولایت تکوینی است و نظام آفرینش به برکت او اداره می‌شود و او قلب عالم خوانده می‌شود. در اندیشه‌ی شیعه، این مقام در طول تاریخ از حضرت آدم تا امام دوازدهم در وجود معصوم تحقق یافته و در عصر غیبت، حضرت مهدی به‌عنوان انسان کامل روزگار، سرچشمه‌ی فیض و مرجعیت است. راه دستیابی دیگران به درجات پایین‌تر این کمال، ایمان، اخلاص، علم عملی و تسلیم در برابر ولایت است.
ادله
- آیه‌ی خلافت انسان در زمین و تعلیم اسماء به آدم، برتری وجودی او را نشان می‌دهد.
- آیه‌ی عرضه‌ی امانت بر آسمانها و کوه‌ها که تنها انسان آن را پذیرفت، ظرفیت بی‌مانند او را می‌رساند.
- روایت «هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است» پیوند معرفت انسان کامل با سلامت ایمان را نشان می‌دهد.
- در روایات، اهل بیت پیامبر به کشتی نوح مانند شده‌اند که پناه گرفتن به آن، رستگاری می‌آورد.
شبهه‌ها و پاسخ آنها
آیا این تعبیر نوعی الوهیت‌دادن به بشر نیست؟
خیر؛ انسان کامل عبدِ محض است و کمالش از فیض خداست؛ همان‌گونه که آیینه‌ی روشن بر نور خورشید دلالت دارد بی‌آنکه خود خورشید باشد.
چرا خدا مستقیماً هدایت نمی‌کند و واسطه می‌خواهد؟
نظام آفرینش سراسر سبب و واسطه است؛ به همان قیاس که خورشید با واسطه‌ی فضا به زمین می‌رسد، هدایت نیز از مجرای بشرِ کامل جاری می‌شود و این با توحید افعالی منافاتی ندارد.
آیات قرآن در این باب
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌۭ فِى ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةًۭ ۖ قَالُوٓا۟ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ۖ قَالَ إِنِّىٓ أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ
(به خاطر بیاور) هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: «من در روی زمین، جانشینی [= نماینده‌ای] قرار خواهم داد.» فرشتگان گفتند: «پروردگارا!» آیا کسی را در آن قرار می‌دهی که فساد و خونریزی کند؟! (زیرا موجودات زمینی دیگر، که قبل از این آدم وجود داشتند نیز، به فساد و خونریزی آلوده شدند. اگر هدف از آفرینش این انسان، عبادت است،) ما تسبیح و حمد تو را بجا می‌آوریم، و تو را تقدیس می‌کنیم.» پروردگار فرمود: «من حقایقی را می‌دانم که شما نمی‌دانید.»
وَعَلَّمَ ءَادَمَ ٱلْأَسْمَآءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى ٱلْمَلَٰٓئِكَةِ فَقَالَ أَنۢبِـُٔونِى بِأَسْمَآءِ هَٰٓؤُلَآءِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ
سپس علم اسماء [= علم اسرار آفرینش و نامگذاری موجودات] را همگی به آدم آموخت. بعد آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود: «اگر راست می‌گویید، اسامی اینها را به من خبر دهید!»
إِنَّا عَرَضْنَا ٱلْأَمَانَةَ عَلَى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَٱلْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا ٱلْإِنسَٰنُ ۖ إِنَّهُۥ كَانَ ظَلُومًۭا جَهُولًۭا
ما امانت (تعهّد، تکلیف، و ولایت الهیّه) را بر آسمانها و زمین و کوه‌ها عرضه داشتیم، آنها از حمل آن سر برتافتند، و از آن هراسیدند؛ امّا انسان آن را بر دوش کشید؛ او بسیار ظالم و جاهل بود، (چون قدر این مقام عظیم را نشناخت و به خود ستم کرد)!
روایات مرتبط
مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ مَثَلُ سَفِينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا، وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ
مثل اهل بیتم در میان شما، مثل کشتی نوح است؛ هرکس سوار آن شود نجات یابد، و هرکس از آن تخلف کند غرق شود.
مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَعْرِفْ إِمَامَهُ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً
هرکه بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است
پرسش‌های پرتکرار
آیا هر انسانی میتواند انسان کامل شود؟
مراتب پایین کمال مانند تقوا و صفای قلب با تلاش دستیافتنی است، اما مقام انسان کاملِ صاحب ولایت به نصب الهی و عصمت تعلق دارد.
رابطه‌ی انسان کامل با مفهوم امامت چیست؟
امام در نگاه شیعه همان انسان کاملِ متصدیِ هدایت جامعه است؛ پس امامت نه صرفاً اداره‌ی سیاسی، بلکه ولایت معنوی و کمال وجودی است.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.