پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
تقوا، مراقبتِ هوشمندانه‌ی دل و عمل در برابر آسیبِ گناه است؛ واژه‌اش از «وقایه» به معنای نگهداری و سپر گرفتن است. در قرآن، تقوا لباسِ درونیِ مؤمن، توشه‌ی راهِ آخرت و معیارِ کرامتِ انسان نزد خداست؛ نه ترسِ فلج‌کننده، که بینشِ محافظتِ همراه با حرکت به‌سوی خوبی‌هاست.
تقوا در نگاه قرآن
- خدا تقوا را نه برای خود، که برای خودِ مردم خواسته است؛ سودِ پرهیزکاری به خودِ پرهیزکار بازمی‌گردد
- قرآن بهترین توشه‌ی راه را تقوا دانسته است: «فإن خیر الزاد التقوی»
- معیار برتری انسان نزد خدا نه نژاد و دارایی، که تقواست: «إن أکرمکم عند الله أتقاکم»
لایه‌های تقوا
- پرهیز از حرام‌های آشکار؛ نخستین حلقه‌ی محافظت
- پرهیز از شبهه‌ها و مقدمه‌های گناه؛ که مرزبانیِ داوطلبانه است
- پاکی انگیزه و دل از هر آنچه به غیر خدا نظر دارد؛ برترین لایه که همان تقوای باطنی است
ثمرات تقوا
- گشوده شدن راه‌های دانش و بصیرت؛ بنا بر قرآن، برای پرهیزگاران راه‌های فهم گشوده میشود
- گشایش در تنگناها و پاداش الهی در آخرت؛ بهشتی آماده و مکرمانه
- دوستی خدا؛ که قرآن فرموده خدا پرهیزگاران را دوست می‌دارد
راه‌های رشد تقوا
- پایبندی به واجباتی مانند نماز و پاکی مالی؛ ستون‌های نگهدارنده
- محاسبه‌ی روزانه و جبرانِ سریع خطا؛ تا زخمِ کوچک، آلوده نشود
- همراهی با پرهیزگاران و دوری از محیط‌های آلوده؛ نفس از همنشین رنگ می‌گیرد
حکمت و فلسفه
تقوا همان چیزی است که زندگی را از گذرِ بی‌حساب به سفرِ مسئول بدل میکند. خدا که تقوا را سفارش کرده، خود از آن بی‌نیاز است؛ نفع آن یکسره به خودِ انسان است: سلامت دل، روشنی داوری، عزت درون و امنیت راه. به همین سبب قرآن تقوا را بی‌قید و شرط و همگانی خواسته است: از خدا بترسید، چنان‌که سزاوارِ ترسِ اوست.
آیات قرآن در این باب
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آن گونه که حق تقوا و پرهیزکاری است، از خدا بپرهیزید! و از دنیا نروید، مگر اینکه مسلمان باشید! (باید گوهر ایمان را تا پایان عمر، حفظ کنید!)
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَٰكُم مِّن ذَكَرٍۢ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَٰكُمْ شُعُوبًۭا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓا۟ ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ ٱللَّهِ أَتْقَىٰكُمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌۭ
ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ (اینها ملاک امتیاز نیست،) گرامی‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست؛ خداوند دانا و آگاه است!
ٱلْحَجُّ أَشْهُرٌۭ مَّعْلُومَٰتٌۭ ۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِى ٱلْحَجِّ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا۟ مِنْ خَيْرٍۢ يَعْلَمْهُ ٱللَّهُ ۗ وَتَزَوَّدُوا۟ فَإِنَّ خَيْرَ ٱلزَّادِ ٱلتَّقْوَىٰ ۚ وَٱتَّقُونِ يَٰٓأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ
حج، در ماه‌های معینی است! و کسانی که (با بستن احرام، و شروع به مناسک حج،) حج را بر خود فرض کرده‌اند، (باید بدانند که) در حج، آمیزش جنسی با زنان، و گناه و جدال نیست! و آنچه از کارهای نیک انجام دهید، خدا آن را می‌داند. و زاد و توشه تهیه کنید، که بهترین زاد و توشه، پرهیزکاری است! و از من بپرهیزید ای خردمندان!
روایات مرتبط
إِنَّ اللَّهَ لَا يَنْظُرُ إِلَىٰ صُوَرِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ، وَلَكِنْ يَنْظُرُ إِلَىٰ قُلُوبِكُمْ وَأَعْمَالِكُمْ
خداوند به شمایل و اموال شما نگاه نمیکند، بلکه به دل‌ها و اعمال شما می‌نگرد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا تقوا فقط پرهیز است؟
نه؛ تقوا حرکتی مثبت است: چشمبستن به گناه برای چشمباز شدن به خوبی؛ همراه پرهیز، باید به یاریرساندن و نیکیها هم گام زد.
تقوا با دنیاداری چگونه جمع میشود؟
تقوا دنیا را حرام نمیکند؛ مال و زندگی را از مسیر حرام و بندِ دل پاک میکند و بنا بر روایات، زهد یعنی کوتاهی آرزو نه بیرغبتی به کار.
چرا برخی اهل نماز، رفتار خوبی ندارند؟
نمازِ بیتقوا هنوز در راهِ رسیدن است؛ عبادتِ رسیده، میوهاش اخلاق است. کاستی برخی نباید حجتی بر شمردنِ خودمان شود.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.