پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
عصمت یعنی مصون بودن از گناه و خطا در دریافت و رساندن وحی و در ساحت عمل؛ این ویژگی هم با عقل و هم با نقل اثبات می‌شود. برهان عقلی می‌گوید هدف بعثت، هدایت قطعی است و پیامبری که خود گرفتار خطا شود، این هدف را ناممکن می‌سازد. آیاتی مانند تنزیه پیامبر از سخنِ برخاسته از هوی و گواهی بر نیکی خُلق او، این حقیقت را در قرآن تثبیت میکند.
توضیح و ادله
برای اثبات عصمت سه دسته دلیل داریم. نخست دلیل عقلی: اگر رسول خدا در تبلیغ وحی خطا کند یا مرتکب گناه شود، اعتماد به دین فرو می‌ریزد و غرض حکیمانه‌ی بعثت باطل می‌شود؛ پس لطف الهی اقتضا میکند رسول از هر آنچه مایه‌ی افتادن اعتماد است منزّه باشد. دوم دلیل قرآنی: قرآن سوگند می‌خورد که پیامبر نه گمره شده و نه از روی هوس سخن گفته، او را اسوه‌ی نیکو می‌خواند و در داستان یوسف نشان می‌دهد که گناه پیش از وقوع از او دفع شد؛ همچنین آیه‌ی تطهیر، اراده‌ی الهی به دور کردن پلیدی از اهل بیت را بیان میکند. سوم دلیل روایی: اخبار متواتر درباره‌ی راستی و طهارت پیامبران و جایگاه عترت، این حقیقت را در سنت اسلام تثبیت کرده است. در نگاه شیعه، پیامبر از همه‌ی گناهان و حتی از ترکِ اولی پاک است و در نگاه اهل سنت دست‌کم از گناهان بزرگ؛ این خود نشان می‌دهد اصل عصمت، امری مورد پذیرش عمومی مسلمانان است.
ادله
- قرآن سوگند می‌خورد که پیامبر نه گمره شده و نه از روی هوس سخن گفته است.
- آیه‌ی اسوه‌ی حسنه، الگوگیری از پیامبر را در همه‌ی شؤون زندگی ممکن می‌سازد و این با خطا و گناه او سازگار نیست.
- داستان یوسف، دفع گناه پیش از وقوع را به دیدن برهان الهی نسبت می‌دهد و نمونه‌ای از عصمت فعال است.
- آیه‌ی تطهیر، اراده‌ی الهی به دورکردن هر پلیدی از اهل بیت را بیان میکند و در روایات فریقین، شأن نزول آن پیامبر و اهل بیت او است.
شبهه‌ها و پاسخ آن‌ها
قرآن از لغزش آدم در ممنوعه و توبه‌ی یونس یاد میکند؛ پس عصمت پیامبران مردود است.
آن رخدادها ترکِ اولی یا تصمیم در امری شخصیِ خلافِ بهره بود، نه گناه در رسالت یا معصیت عنادانه؛ در داستان آدم، خدا او را پیش از وقوع آگاه ساخت و سپس برگزید و هدایت کرد.
عصمت، انسان را از قلمرو آزمایش بیرون می‌برد و این نامعقول است.
عصمت سلبِ قدرت نیست، بلکه ثمره‌ی علم و یقینِ رسول است؛ او با علم کامل به عاقبت گناه و شکوه حق، از آن روی می‌گرداند؛ همان‌گونه که انسان عاقل با علم به سمّ بودن زهر، آن را نمی‌نوشد بی‌آنکه ناتوان باشد.
آیات قرآن در این باب
مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَىٰ
که هرگز دوست شما [= محمّد «ص»] منحرف نشده و مقصد را گم نکرده است،
وَمَا يَنطِقُ عَنِ ٱلْهَوَىٰٓ
و هرگز از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید!
وَقَرْنَ فِى بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ ٱلْجَٰهِلِيَّةِ ٱلْأُولَىٰ ۖ وَأَقِمْنَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتِينَ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِعْنَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ ۚ إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجْسَ أَهْلَ ٱلْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًۭا
و در خانه‌های خود بمانید، و همچون دوران جاهلیّت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید، و نماز را برپا دارید، و زکات را بپردازید، و خدا و رسولش را اطاعت کنید؛ خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.
وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِۦ ۖ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَآ أَن رَّءَا بُرْهَٰنَ رَبِّهِۦ ۚ كَذَٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ ٱلسُّوٓءَ وَٱلْفَحْشَآءَ ۚ إِنَّهُۥ مِنْ عِبَادِنَا ٱلْمُخْلَصِينَ
آن زن قصد او کرد؛ و او نیز -اگر برهان پروردگار را نمی‌دید- قصد وی می‌نمود! اینچنین کردیم تا بدی و فحشا را از او دور سازیم؛ چرا که او از بندگان مخلص ما بود!
پرسش‌های پرتکرار
عصمت از چه زمانی برای پیامبر آغاز می‌شود؟
دیدگاه مشهور شیعه، عصمت از آغاز زندگی و حتی پیش از بلوغ برای پیامبر و امامان است؛ زیرا ملاک، علم و لطف ویژه‌ی الهی است نه صرفِ رسیدن به بلوغ.
آیا انسان غیرپیامبر هم میتواند معصوم باشد؟
بله؛ در نگاه شیعه امامان نیز معصوماند و همین ویژگی است که مرجعیت پس از پیامبر را تبیین میکند.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.