آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
تعریف
عصمت، ملکهی نفسانی و موهبتِ الهی است که انسان را از خطا و گناه و آلودگی بازمی‌دارد؛ آن‌که معصوم است توانِ لغزش دارد اما حقیقتِ کارها چنان بر دلش روشن است که به سوی لغزش نمی‌رود. در باور شیعه، همه‌ی پیامبران و دوازده امام معصوم‌اند تا کلام و رفتارشان خودْ حجتِ بی‌واسطه باشد.
معنای دقیق عصمت
- عصمت نه ناتوانی از گناه و نه بی‌اختیاری است؛ بلندترین درجه‌ی اختیار همراه با بصیرتِ کامل است
- عصمت شامل باور و گفتار و رفتار است؛ معصوم در اندیشه و سخن و عمل از انحراف مصون است
- عصمتْ آمیخته‌ای از کوششِ خالصانه‌ی خودِ معصوم و تربیتِ ویژه‌ی الهی است
چرا پیامبر و امام باید معصوم باشد
- اگر مرجعِ دین خطا کند، خطایش از دین جدا نمی‌شود و اعتمادِ نسل‌ها سلب می‌شود
- الگوی تربیتی باید بی‌شائبه باشد وگرنه رساندنِ آرمان در عمل، بی‌اعتبار می‌شود
- پاسداریِ وحی و شریعت از تحریف، به امینِ مصون نیاز دارد
عصمت در قرآن و روایت
- آیهی تطهیر، اراده‌ی الهی برای زدودنِ هر پلیدی از اهل‌بیت (ع) را اعلام می‌کند
- آیهی امامت، عهدِ الهی را از ظالمان جدا می‌دارد و نشان می‌دهد که امام، از گناه پاک است
- روایات، اهل‌بیت (ع) را همتای قرآن در وجوبِ چنگ‌زدن معرفی کرده‌اند
دامنه‌ی عصمت
- پاکی از گناهِ کوچک و بزرگ و کفر در همه‌ی عمر؛ و بنا بر نظر مشهورِ پژوهشگران، مصونیت از خطا در رساندنِ دین
- زندگیِ روزمره‌ی معصوم نیز از آلودگی و پستی پیراسته است؛ هرچند انتخاب‌های عادی مانند خوراک و پوشاک، موضوعِ عصمت نیست
- عصمت ویژه‌ی همه‌ی پیامبران است؛ قرآن از همه‌ی آنان فرمانرواییِ خالص خواسته و پیراستگی‌شان را نشان داده است
حکمت و فلسفه
عصمتْ پاسخِ خدا به این نیازِ بنیادین است که راه را با راهنما بفرستد. اگر راهنما بتواند به گودال افتد، رهروی که راهش را از او می‌گیرد چه ایمنی دارد؟ از همین‌جاست که در روایات، اهل‌بیت (ع) درِ آمرزش و کشتیِ نجات شمرده شده‌اند؛ در و کشتی هر دو باید سالم باشند تا راه بدهند.
آیات قرآن در این باب
وَقَرْنَ فِى بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ ٱلْجَٰهِلِيَّةِ ٱلْأُولَىٰ ۖ وَأَقِمْنَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتِينَ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِعْنَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ ۚ إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجْسَ أَهْلَ ٱلْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًۭا
و در خانه‌های خود بمانید، و همچون دوران جاهلیّت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید، و نماز را برپا دارید، و زکات را بپردازید، و خدا و رسولش را اطاعت کنید؛ خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.
۞ وَإِذِ ٱبْتَلَىٰٓ إِبْرَٰهِۦمَ رَبُّهُۥ بِكَلِمَٰتٍۢ فَأَتَمَّهُنَّ ۖ قَالَ إِنِّى جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًۭا ۖ قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِى ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِى ٱلظَّٰلِمِينَ
(به خاطر آورید) هنگامی که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود. و او به خوبی از عهده این آزمایشها برآمد. خداوند به او فرمود: «من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم!» ابراهیم عرض کرد: «از دودمان من (نیز امامانی قرار بده!)» خداوند فرمود: «پیمان من، به ستمکاران نمی‌رسد! (و تنها آن دسته از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند، شایسته این مقامند)».
روایات مرتبط
إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ كَمَثَلِ بَابِ حِطَّةٍ، مَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمنًا
مثل اهل بیتم در میان شما مثل در حطه است؛ هرکس داخل آن شود، در امان باشد.
فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِي
فاطمه پاره‌ای از من است؛ هرکس او را خشمگین کند، مرا خشمگین کرده.
پرسش‌های پرتکرار
آیا عصمت با اختیار نمیخواند؟
میخواند؛ معصوم گناه را شدنی میداند اما با بصیرتِ کامل و ملکهی پاکی از آن روی میگرداند؛ همانگونه که انسانِ خردمند، زهر را با میلِ خود نمینوشد.
چرا انسان‌های معمولی نمی‌توانند معصوم باشند؟
عصمتْ موهبت و تربیتِ ویژه است و برای نقشِ خاصِ حجت بودن ساخته شده؛ انسانِ معمولی به الگوی معصوم نیاز دارد، نه به معصوم شدن.
پشتوانهی قرآنی عصمت امامان چیست؟
آیهی تطهیر، آیهی اولیالامر در کنار اطاعتِ خدا و رسول، و آیهی «لا ینال عهدی الظالمین» به همراه روایاتِ پرشمارِ ثقلین، از پشتوانههای این باورند.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.