در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
شناخت خطا، نیمی از راه اصلاح است. بسیاری از ما درباره‌ی «قاعده لاضرر» برداشت‌هایی داریم که پشتوانه‌ی فقهی ندارد؛ برداشت‌هایی که یا از ساده‌سازی‌های روایی‌شده آمده یا از خلط مسائل مشابه. در این نوشته رایج‌ترین این خطاها را مرور می‌کنیم و برای هر یک، نگاه درست را نشان می‌دهیم.
پاسخ درست در یک نگاه
قاعده‌ی لاضرر می‌گوید هیچ زیان واقعی و غیرمتعارفی نباید بر دیگری وارد شود و هر زیانی که از فعل قابل انتساب دیگری سرچشمه گرفته، باید جبران شود. این قاعده از مهم‌ترین قواعد فقهی است و در ابواب ضمان، معاملات، خانواده و روابط اجتماعی کاربرد فراوان دارد.
توضیح مسئله
مستند این قاعده، سیره‌ی عقلا و آیاتی است که از ضرر زدن نهی کرده‌اند؛ مانند آیه‌ی شریفه‌ای که می‌فرماید مادر نباید به سبب فرزندش زیان ببیند و کسی نباید در پرداخت حق، راهی برای فشار بگذارد؛ و نیز روایت مشهور «لا ضرر و لا ضرار». فقها با تکیه بر این قاعده احکام فراوانی را استنباط کرده‌اند: در معاملات، اضرار غیرمتعارف موجب خیار یا ضمان است؛ در خانواده، ضرر سنگین و غیرقابل تحمل بر زوجه یا فرزند ضمانت اجرای شرعی دارد؛ و در روابط اجتماعی، هر تصرفی که مبنای زیان بی‌جا به دیگری باشد ممنوع است. ارکان اجرای قاعده چهار چیز است: وقوع زیان واقعی، غیرمتعارف بودن آن، امکان انتساب آن به فعل شخص و قابل جبران بودن خسارت. تشخیص تفاوت ضرر متعارف که جزء زندگی است با ضرر غیرمتعارف، از مهم‌ترین نکات کاربرد این قاعده است.
شرایط اصلی
- واقع شدن زیان حقیقی و عقلایی، نه فرض و احتمال
- غیرمتعارف بودن زیان و خارج بودن از تحمل‌های معمول زندگی
- امکان انتساب زیان به فعل یا تقصیر شخص
- قابل تقویم و جبران بودن خسارت
اشتباهات رایج
- پیچاندن هر ناراحتی و زیان جزئی متعارف به قاعده‌ی لاضرر و مطالبه‌ی خسارت
- انتساب زیان به کسی که هیچ دخالتی در پیدایش آن نداشته است
- تصور اینکه این قاعده تنها در معاملات مالی کاربرد دارد
- استفاده از قاعده برای توجیه زیان رساندن به دیگران در راه منفعت شخصی
چگونه از این خطاها دوری کنیم؟
پیش از هر اقدام، مسئله را از منبع معتبر بپرسید و پاسخ اجمالی را با توضیح تفصیلی مقایسه کنید. همیشه شرایط و مصادیق را بشمارید؛ بسیاری از خطاها از نادیده‌گرفتن «شرط» در مسئله‌آغاز می‌شود. اگر در موضع تردید بودید، احتیاط و پرسش از عالم، راه امن‌تر است.
آیات قرآن در این باب
۞ وَٱلْوَٰلِدَٰتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَٰدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ ۖ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ ٱلرَّضَاعَةَ ۚ وَعَلَى ٱلْمَوْلُودِ لَهُۥ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ ۚ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَا تُضَآرَّ وَٰلِدَةٌۢ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌۭ لَّهُۥ بِوَلَدِهِۦ ۚ وَعَلَى ٱلْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ ۗ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍۢ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍۢ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا ۗ وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُوٓا۟ أَوْلَٰدَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّآ ءَاتَيْتُم بِٱلْمَعْرُوفِ ۗ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌۭ
مادران، فرزندان خود را دو سال تمام، شیر می‌دهند. (این) برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را تکمیل کند. و بر آن کس که فرزند برای او متولّد شده [= پدر]، لازم است خوراک و پوشاک مادر را به طور شایسته (در مدت شیر دادن بپردازد؛ حتی اگر طلاق گرفته باشد.) هیچ کس موظّف به بیش از مقدار توانایی خود نیست! نه مادر (به خاطر اختلاف با پدر) حق ضرر زدن به کودک را دارد، و نه پدر. و بر وارث او نیز لازم است این کار را انجام دهد [= هزینه مادر را در دوران شیرخوارگی تأمین نماید]. و اگر آن دو، با رضایت یکدیگر و مشورت، بخواهند کودک را (زودتر) از شیر بازگیرند، گناهی بر آنها نیست. و اگر (با عدم توانایی، یا عدم موافقت مادر) خواستید دایه‌ای برای فرزندان خود بگیرید، گناهی بر شما نیست؛ به شرط اینکه حق گذشته مادر را به طور شایسته بپردازید. و از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید! و بدانید خدا، به آنچه انجام می‌دهید، بیناست!
أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنتُم مِّن وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَآرُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا۟ عَلَيْهِنَّ ۚ وَإِن كُنَّ أُو۟لَٰتِ حَمْلٍۢ فَأَنفِقُوا۟ عَلَيْهِنَّ حَتَّىٰ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ۚ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَـَٔاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ۖ وَأْتَمِرُوا۟ بَيْنَكُم بِمَعْرُوفٍۢ ۖ وَإِن تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُۥٓ أُخْرَىٰ
آنها [= زنان مطلّقه] را هر جا خودتان سکونت دارید و در توانایی شماست سکونت دهید؛ و به آنها زیان نرسانید تا کار را بر آنان تنگ کنید (و مجبور به ترک منزل شوند)؛ و اگر باردار باشند، نفقه آنها را بپردازید تا وضع حمل کنند؛ و اگر برای شما (فرزند را) شیر می‌دهند، پاداش آنها را بپردازید؛ و (درباره فرزندان، کار را) با مشاوره شایسته انجام دهید؛ و اگر به توافق نرسیدید، آن دیگری شیردادن آن بچه را بر عهده می‌گیرد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا همهی زیانهای زندگی قابل مطالبه است؟
خیر؛ تنها زیانهای واقعی و غیرمتعارف که از فعل قابل انتساب دیگری پدید آمده باشد، مشمول جبران است، نه سختیها و ضررهای متعارف زندگی.
تفاوت قاعده‌ی لاضرر با قاعده‌ی لاضرار چیست؟
لاضرر یعنی آغاز کردن ضرر رساندن و لاضرار یعنی پاسخ دادن به ضرر با ضرر دیگر؛ هر دو ممنوع‌اند و در روایت واحد در کنار هم آمده‌اند.
این قاعده در حقوق خانواده چه کاربردی دارد؟
بر پایهی همین قاعده است که ضررهای سنگین و غیرقابل تحمل بر زوجه یا فرزند در شرع راهحل و ضمانت اجرا دارد و اضرار مستمر به اعضای خانواده پذیرفته نیست.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.