در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
پاسخ اجمالی
خیارات حقوقی شرعی هستند که به طرفین معامله یا یکی از آنان اجازه می‌دهند عقد نافذ را فسخ کنند. بیع به مجرد انعقاد لازم می‌شود، اما در فرض ثبوت یکی از خیارات، صاحب خیار می‌تواند معامله را بر هم بزند. مهم‌ترین خیارات عبارت‌اند از: خیار مجلس، خیار حیوان، خیار شرط، خیار تأخیر، خیار عیب، خیار تدلیس و خیار غبن.
توضیح تفصیلی
خیار مجلس به این معناست که طرفین تا زمانی که از مجلس معامله جدا نشده‌اند حق فسخ دارند و روایت مشهور می‌گوید طرفین بیع تا مفارقت اختیار دارند. خیار حیوان به خریدار حیوان تا سه روز حق فسخ می‌دهد. خیار شرط با توافق طرفین در ضمن عقد برای یکی از آنان یا ثالثی ثابت می‌شود؛ مانند شرط خیار سه‌روزه. خیار تأخیر در صورتی است که پس از مفارقت، هیچ‌یک از مال و بهای معامله تا سه روز پرداخت نشود که در این حالت طرفین حق فسخ دارند. خیار عیب با وجود عیب در کالای خریداری‌شده که خریدار از آن بی‌خبر بوده ثابت است و خیار تدلیس ناشی از فریبکاری و نیرنگ فروشنده است. خیار غبن نیز هنگامی است که قیمت معامله با قیمت روز به زیان چشمگیر یک طرف تفاوت داشته باشد. اعمال خیار با اظهار اراده‌ی فسخ ممکن است و نیاز به حاکم ندارد، ولی باید در مهلت مقرر و به اطلاع طرف مقابل برسد.
شرایط و ارکان
- وجود عقد صحیح و نافذ و قابل فسخ
- تحقق سبب خیار مانند عیب، غبن، شرط یا مجلس
- اعمال خیار در مهلت شرعی آن که غالباً فور است
- رساندن اراده‌ی فسخ به طرف معامله
آیات قرآن در این باب
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَٰطِلِ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً عَن تَرَاضٍۢ مِّنكُمْ ۚ وَلَا تَقْتُلُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًۭا
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اموال یکدیگر را به باطل (و از طرق نامشروع) نخورید مگر اینکه تجارتی با رضایت شما انجام گیرد. و خودکشی نکنید! خداوند نسبت به شما مهربان است.
روایات مرتبط
الْبَيِّعَانُ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا
خریدار و فروشنده مادامی که از هم جدا نشده‌اند، مختارند (می‌توانند معامله را فسخ کنند).
پرسش‌های پرتکرار
اگر خریدار پس از خرید پشیمان شود چه تکلیفی دارد؟
پشیمانی به تنهایی حق فسخ نمیآورد مگر آنکه خیار مجلس باقی باشد یا خیار دیگری مانند عیب و غبن ثابت شود؛ البته با رضایت طرف مقابل میتوان معامله را اقاله کرد.
خیار شرط چگونه اعمال می‌شود؟
کسی که خیار به سود او شرط شده، باید در مهلت مقرر با قصد فسخ و به اطلاع طرف مقابل معامله را بر هم بزند؛ نیازی به گواه یا حاکم نیست.
آیا فروشنده نیز خیار دارد؟
بله؛ خیارات به دو طرف تعلق میگیرد، مگر آنکه خیار شرط فقط به سود یکی از آنان توافق شده باشد.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.