این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
شناخت خطا، نیمی از راه اصلاح است. بسیاری از ما درباره‌ی «خمس سود بانکی و سهام» برداشت‌هایی داریم که پشتوانه‌ی فقهی ندارد؛ برداشت‌هایی که یا از ساده‌سازی‌های روایی‌شده آمده یا از خلط مسائل مشابه. در این نوشته رایج‌ترین این خطاها را مرور می‌کنیم و برای هر یک، نگاه درست را نشان می‌دهیم.
پاسخ درست در یک نگاه
سودی که به سپرده‌های بانکی تعلق میگیرد و به ملکیت صاحب حساب درمی‌آید، جزء درآمد سال مالی اوست و اگر تا سرِ سال مصرف نشود، خمس آن واجب می‌شود. سود نقدی سهام نیز همین حکم را دارد و افزوده حاصل از فروش آنها در صورت باقی ماندن تا سر سال، مشمول خمس است. بنابر برخی فتاوا سهام باقی‌مانده در سر سال به قیمت روز ارزیابی و خمس رشد آن پرداخت می‌شود.
توضیح مسئله
پس از آنکه سود سپرده به حساب افزوده و در اختیار صاحب آن قرار گرفت، حکم عمومی درآمدها را میگیرد؛ اگر تا سر سال مالی بر نیازهای زندگی خرج نشود، یک‌پنجم آن خمس است. درباره سهام دو فرض وجود دارد: نخست سود نقدی سالانه‌ای که شرکت میان سهامداران تقسیم می‌کند و به یقین جزء درآمد همان سال است؛ دوم رشد قیمت سهام که بنابر برخی فتاوا در سر سال به ارزش روز محاسبه و خمس افزایش آن پرداخت می‌شود، هرچند بنابر برخی دیگر پرداخت خمس آن تا زمان فروش به تأخیر می‌افتد. باید توجه داشت که خمس تنها به مازاد بر مخارج سال تعلق میگیرد و پرداخت آن از اصل سرمایه یا سپرده لازم نیست. سرمایهای که پیش‌تر خمس آن پرداخت شده، در سال‌های بعد دوباره مشمول خمس نمیشود و تنها رشد و سود تازه آن حساب می‌شود. برای پیشگیری از اشتباه، بهتر است سرمایه و سود در حساب‌های جداگانه و مشخص نگهداری شوند.
شرایط اصلی
- حصول سود به ملکیت شخص و در اختیار او بودن آن
- باقی ماندن سود تا سرِ سال مالی پس از مخارج متعارف
- ارزیابی سهام باقی‌مانده به قیمت روز در سرِ سال بنابر برخی فتاوا
- عدم پرداخت خمس از اصل سرمایهای که پیش‌تر خمس آن داده شده
اشتباهات رایج
- تصور معاف بودن سود بانکی و سود سهام از خمس
- پرداخت خمس از کل سرمایه و سپرده به جای مازاد درآمد
- نادیده گرفتن سود نقدی سالانه سهام در محاسبه
- حساب نکردن سود انباشته سال‌های گذشته در نخستین محاسبه خمس
چگونه از این خطاها دوری کنیم؟
پیش از هر اقدام، مسئله را از منبع معتبر بپرسید و پاسخ اجمالی را با توضیح تفصیلی مقایسه کنید. همیشه شرایط و مصادیق را بشمارید؛ بسیاری از خطاها از نادیده‌گرفتن «شرط» در مسئله‌آغاز می‌شود. اگر در موضع تردید بودید، احتیاط و پرسش از عالم، راه امن‌تر است.
آیات قرآن در این باب
۞ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَىْءٍۢ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ إِن كُنتُمْ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا يَوْمَ ٱلْفُرْقَانِ يَوْمَ ٱلْتَقَى ٱلْجَمْعَانِ ۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ
بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، و برای پیامبر، و برای ذی‌القربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه (باایمان و بی‌ایمان) [= روز جنگ بدر] نازل کردیم، ایمان آورده‌اید؛ و خداوند بر هر چیزی تواناست!
پرسش‌های پرتکرار
آیا باید از اصل سپردهام هم خمس بدهم؟
خیر؛ خمس تنها به مازاد درآمد بر مخارج سال تعلق میگیرد و اصل سرمایهای که خمس آن پرداخت شده، دوباره مشمول خمس نمیشود.
سود سهام را چه زمانی حساب کنم؟
در سرِ سال مالی خود همراه سایر درآمدها؛ و رشد قیمت سهام را نیز بنابر برخی فتاوا در همان زمان به قیمت روز ارزیابی کنید.
سود بانکی که برای مخارج زندگی خرج شد خمس دارد؟
نه؛ اگر سود دریافتی در طول سال بر نیازهای متعارف زندگی مصرف شود، در سر سال چیزی از آن باقی نمانده و خمس ندارد.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.