پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
شفاعت یعنی واسطه شدن بزرگان دین، از پیامبران و اولیای الهی، در آمرزش خطاکاران در روز حساب؛ اما نه به عنوان حقی که مستقلاً دارند و نه چیزی که خریدنی و بی‌قاعده باشد. قرآن تصریح می‌کند شفاعت یکسره به اذن و رضای خداست و به هر کس نمی‌رسد؛ گره شفاعت با ایمان و پیوند دلیلی با شفیع زده می‌شود.
توضیح و ادله
شبهه‌ی رایج این است که شفاعت یا با عدل الهی نمی‌خواند یا دروازه‌ی بی‌کیفیت شدن گناه است؛ اما هر دو تصور نادرست است. عدل، مجازات مستحق را می‌خواهد، اما عفوِ آمرزیده از سر رحمت، ظلم نیست؛ به‌ویژه که خدا خود ساختار شفاعت را مقرر کرده است. از سوی دیگر، بهره‌مند شدن از شفاعت شرایط دارد: ایمان، محبت و پیروی از شفیع، و نبودِ دشمنی و قطع رابطه؛ پس کسی که با گناهِ از پیش‌ساخته به شفاعت تکیه کند، همین تکیه، نشانه‌ی قطع پیوند است. قرآن از توبه‌ی همراه با مراجعه به پیامبر و طلب آمرزش خبر می‌دهد که خدا را توّاب و رحیم می‌یابد و در جای دیگر می‌فرماید در آن روز شفاعت سود ندهد مگر برای کسی که خدا به او اجازه دهد و از سخنش خشنود باشد. شفاعت در حقیقت، تجلی قانون رحمت در چارچوب عدل است.
ادله
- آیه‌ی «ولو أنهم إذ ظلموا أنفسهم جاؤوک...» آمرزش همراه با توسل به پیامبر را نشان می‌دهد.
- آیه‌ی «لا تنفع الشفاعة إلا من أذن له الرحمن» شفاعت را به اذن خدا گره می‌زند.
- آیه‌ی «لا تقنطوا من رحمة الله» ناامیدی از آمرزش را نهی می‌کند.
شبهه‌ها و پاسخ آنها
شفاعت، خرید و فروش بهشت و بی‌اعتبار کردن قانون جزا نیست؟
نیست؛ شفاعت نه خریدنی است و نه بی‌قاعده. شفیع معصوم از گنهکارِ مؤمنِ دل‌بسته حکایت می‌کند و خدای رحیم عفو می‌کند؛ همین که شفاعت به اذن خدا و برای مؤمنانِ پیوسته است، نشان می‌دهد درون همین قانونِ رحمت، حساب دقیق برقرار است.
چه اشکالی دارد انسان گناه کند و به شفاعت تکیه کند؟
بهره‌ی شفاعت به پیوندِ زنده با شفیع بسته است؛ گناهِ برنامه‌ریزی‌شده با تکیه بر آمرزش، همین پیوند را می‌بُرد و خود را از دایره‌ی شفاعت بیرون می‌کشد. آموزه‌ی شفاعت برای امید است نه برای لجاجت.
آیات قرآن در این باب
وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ ٱللَّهِ ۚ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ جَآءُوكَ فَٱسْتَغْفَرُوا۟ ٱللَّهَ وَٱسْتَغْفَرَ لَهُمُ ٱلرَّسُولُ لَوَجَدُوا۟ ٱللَّهَ تَوَّابًۭا رَّحِيمًۭا
ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای این که به فرمان خدا، از وی اطاعت شود. و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می‌کردند (و فرمانهای خدا را زیر پا می‌گذاردند)، به نزد تو می‌آمدند؛ و از خدا طلب آمرزش می‌کردند؛ و پیامبر هم برای آنها استغفار می‌کرد؛ خدا را توبه پذیر و مهربان می‌یافتند.
يَوْمَئِذٍۢ لَّا تَنفَعُ ٱلشَّفَٰعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ ٱلرَّحْمَٰنُ وَرَضِىَ لَهُۥ قَوْلًۭا
در آن روز، شفاعت هیچ کس سودی نمی‌بخشد، جز کسی که خداوند رحمان به او اجازه داده، و به گفتار او راضی است.
۞ وَكَم مِّن مَّلَكٍۢ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ لَا تُغْنِى شَفَٰعَتُهُمْ شَيْـًٔا إِلَّا مِنۢ بَعْدِ أَن يَأْذَنَ ٱللَّهُ لِمَن يَشَآءُ وَيَرْضَىٰٓ
و چه بسیار فرشتگان آسمانها که شفاعت آنها سودی نمی‌بخشد مگر پس از آنکه خدا برای هر کس بخواهد و راضی باشد اجازه (شفاعت) دهد!
۞ قُلْ يَٰعِبَادِىَ ٱلَّذِينَ أَسْرَفُوا۟ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا۟ مِن رَّحْمَةِ ٱللَّهِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَغْفِرُ ٱلذُّنُوبَ جَمِيعًا ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلْغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ
بگو: «ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده‌اید! از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه گناهان را می‌آمرزد، زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.
پرسش‌های پرتکرار
چه کسانی شفیع‌اند؟
بنا بر روایات، پیامبران، امامان معصوم، شهیدان و فرشتگان به اذن خدا شفاعت می‌کنند؛ بزرگ‌ترین شفیعان، پیامبر اسلام و اهل‌بیت اویند.
شفاعت برای کافران هم هست؟
نه؛ آیات و روایات شفاعت را برای مؤمنانِ خطاکار دانستهاند؛ قطع رابطه با خدا و اولیای او، انسان را از شفاعت بیرون میبرد.
آیا شفاعت فقط مربوط به آخرت است؟
اساساً دربارهی آخرت است؛ اما در دنیا نیز دعای اولیای الهی برای دیگران، نمونهای از همین قانون رحمت و پیوستگی است.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.