پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
عدالت به هر کس می‌دهد آنچه شایسته‌ی اوست، نه آنکه همه چیز را برای همه یکسان کند. تفاوت در دارایی، استعداد و موقعیت، خلاف عدل نیست؛ چون این‌ها اسباب آزمایش‌اند: دارا با نعمتش به شکر و انفاق آزموده می‌شود و ندار به صبر و رضا. معیار ارزش نزد خدا نه مال و مقام، که تقوا و عمل صالح است و حساب نهایی در آخرت بسته می‌شود.
توضیح و ادله
قرآن تصریح می‌کند که معیشت‌ها به دست خدا تقسیم شده و برخی بر برخی درجاتی برتر دارند تا مردم در چرخه‌ی نیاز متقابل، یکدیگر را یاری کنند و جامعه شکل بگیرد. اگر همه از هر جهت کاملاً یکسان بودند، نه کار و تخصصی می‌ماند و نه آزمونی معنا داشت. ظلم آن است که حق کسی داده نشود یا سزایش داده نشود؛ اما بنیان نهادن جهان بر تفاوت‌های سنجیده، خود عدلِ همراه با حکمت است. از سوی دیگر، خدا هیچ‌کس را به سختی‌ای بی‌جبران و بی‌حساب نمی‌گیرد؛ پرونده‌ی هر کس در قیامت بر اساس شرایط واقعی خودش باز می‌شود. پس دید درست، دیدن دنیا به چشم گذرگاه است، نه جای نتیجه.
ادله
- آیه‌ی «نحن قسمنا بینهم معیشتهم» تفاوت روزی‌ها را تقسیم حکیمانه‌ی الهی معرفی می‌کند.
- آیه‌ی «ورفع بعضکم فوق بعض درجات لیبلوکم» تفاوتها را زمینه‌ی آزمایش می‌شمارد.
- آیه‌ی «إنما أموالکم وأولادکم فتنة» دارایی را آزمون می‌داند، نه نشان برتری.
شبهه‌ها و پاسخ آنها
چرا برخی از آغاز زندگی در سختی به دنیا می‌آیند و بی‌آنکه انتخابی داشته باشند؟
شرایط آغازین، خود بخشی از آزمون است؛ نه برای سنجش آن نوزاد در همان لحظه، که برای پدیدآوردن موقعیت‌های اختیار برای او و خانواده و جامعه: یاری، انفاق، صبر و مسئولیت‌پذیری. روزی و مکان، اسباب آزمایش‌اند و نتیجه‌ی نهایی در پرونده‌ی اختیار هر کس ثبت می‌شود.
چرا بدکاران گاه در رفاه‌اند و نیکان در تنگدستی؟
رفاه دنیا نه پاداش است و نه نشانهی محبت خدا؛ بنا بر روایات، خدا به ظالم مهلت می‌دهد و چون بگیردش، رهایش نمی‌کند. این مهلت چشم‌پوشی نیست، بلکه کامل شدن پرونده پیش از کیفر است و تنگدستی نیکان نیز با پاداش‌هایی جبران می‌شود که همه‌ی دنیا در برابرش کوچک است.
آیات قرآن در این باب
أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ ۚ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا ۚ وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍۢ دَرَجَٰتٍۢ لِّيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًۭا سُخْرِيًّۭا ۗ وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌۭ مِّمَّا يَجْمَعُونَ
آیا آنان رحمت پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟! ما معیشت آنها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم و بعضی را بر بعضی برتری دادیم تا یکدیگر را مسخر کرده (و با هم تعاون نمایند)؛ و رحمت پروردگارت از تمام آنچه جمع‌آوری می‌کنند بهتر است!
وَهُوَ ٱلَّذِى جَعَلَكُمْ خَلَٰٓئِفَ ٱلْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍۢ دَرَجَٰتٍۢ لِّيَبْلُوَكُمْ فِى مَآ ءَاتَىٰكُمْ ۗ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ ٱلْعِقَابِ وَإِنَّهُۥ لَغَفُورٌۭ رَّحِيمٌۢ
و او کسی است که شما را جانشینان (و نمایندگان) خود در زمین ساخت، و درجات بعضی از شما را بالاتر از بعضی دیگر قرار داد، تا شما را به وسیله آنچه در اختیارتان قرار داده بیازماید؛ به یقین پروردگار تو سریع العقاب و آمرزنده مهربان است. (کیفر کسانی را که از بوته امتحان نادرست درآیند، زود می‌دهد؛ و نسبت به حق پویان مهربان است.)
إِنَّمَآ أَمْوَٰلُكُمْ وَأَوْلَٰدُكُمْ فِتْنَةٌۭ ۚ وَٱللَّهُ عِندَهُۥٓ أَجْرٌ عَظِيمٌۭ
اموال و فرزندانتان فقط وسیله آزمایش شما هستند؛ و خداست که پاداش عظیم نزد اوست!
روایات مرتبط
الْغِنَى لَيْسَ بِكَثْرَةِ الْمَالِ، وَلَكِنَّ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ
بی‌نیازی به فراوانی مال نیست، بلکه بی‌نیازی، بی‌نیازی نفس است.
إِنَّ اللَّهَ لَيُمْلِي لِلظَّالِمِ، حَتَّىٰ إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ
خداوند به ظالم مهلت می‌دهد، اما چون او را بگیرد، رهایش نمی‌کند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا فقر نشانهی خشم خداست؟
نه؛ قرآن فقر و غنا را هر دو آزمون خوانده و پیامبران در سختترین شرایط زندگی کردهاند؛ معیار نزد خدا تقواست.
مسئولیت ما در برابر محرومان چیست؟
خدا وسایل را در میان همه پخش کرده تا از راه انفاق، زکات و عدالت اجتماعی به هم برسد؛ بی‌اعتنایی به محرومان، نظم این حکمت را می‌شکند.
آیا تلاش برای بهبود وضع زندگی با رضا به تقسیم الهی نمیخواند؟
میخواند؛ قرآن به جستوجوی فضل خدا فرمان داده است. تفاوتها هرگز به معنای تعطیلی تلاش نیست؛ خودِ تلاش بخشی از آزمایش است.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.