با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
عالم ذر به پیمانی اشاره دارد که قرآن از آن خبر می‌دهد: خداوند از فرزندان آدم، ذریه‌ی آنان را بیرون آورد و بر پروردگاری خود به آنان گواهی داد و همه اقرار کردند که خدا پروردگارشان است. بر پایهی روایات اسلامی، این نخستین پیمان بشر با خداست و ریشه‌ی فطرت خداجوی انسان به آن بازمی‌گردد. هدف قرآن از طرح این صحنه، قطع عذر مردم در قیامت است.
توضیح و ادله
آیه‌ی سوره‌ی اعراف از بیرون آمدن ذریه‌ی آدم و شهادت‌دادن آنان بر توحید خبر می‌دهد و هدف آن را رفع بهانه در قیامت بیان می‌کند. مفسران دو دیدگاه اصلی دارند: گروهی آن را رویدادی حقیقی و بیرونی در آغاز آفرینش انسان می‌دانند و گروهی آن را کنایه از شهادت فطری و غریزی بشر بر حقانیت خدا می‌دانند که در قالب صحنه‌ای تمثیلی بیان شده است. هر دو تفسیر بر یک حقیقت تأکید دارند: شناخت خدا در سرشت انسان حک شده و هیچ‌کس در قیامت نمی‌تواند بگوید از این حقیقت بی‌خبر بود. این آموزه پیوند نزدیکی با بحث فطرت در قرآن دارد و توضیح می‌دهد چرا در سختی‌های زندگی، دل انسان با یاد خدا آرام می‌گیرد. به همین سبب، احساس خداجویی که در انسانها مشترک است، میراث همان پیمان آغازین شمرده می‌شود.
ادله
- آیه‌ی «ألستُ بربکم قالوا بلی» به صراحت از پیمان آغازین بشر با خدا حکایت می‌کند.
- آیه‌ی پس از آن، هدف این پیمان را رفع بهانه‌ی غفلت در قیامت می‌شمارد.
- آیات فطرت مانند «فأقم وجهک للحنیف فطرةَ الله» با عالم ذر هم‌سو و مکمل آن‌اند.
- آرام گرفتن دل‌ها به یاد خدا از نشانه‌های ماندگار همان شهادت باطنی است که در عمق وجود انسان نهفته است.
شبهه‌ها و پاسخ آنها
هیچ‌کس چنین پیمانی را به یاد نمی‌آورد؛ پس چگونه حجت است؟
فراموشیِ صحنه، فراموشیِ اثر آن نیست؛ میل فطری به خدا و پشیماری انسان در بحران‌ها، همان شهادت نهفته است که آیات فطرت بر آن گواهی می‌دهند.
این پیمان با اختیار فعلی ما چه نسبتی دارد؟
پیمان ذر زمینه و توانِ شناخت است؛ اصل ایمان همچنان با اختیار و دلیل در دنیا بازسازی می‌شود و به همین دلیل مسئولیت انسان باقی می‌ماند.
آیات قرآن در این باب
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنۢ بَنِىٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ۖ قَالُوا۟ بَلَىٰ ۛ شَهِدْنَآ ۛ أَن تَقُولُوا۟ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَٰذَا غَٰفِلِينَ
و (به خاطر بیاور) زمانی را که پروردگارت از پشت و صلب فرزندان آدم، ذریه آنها را برگرفت؛ و آنها را گواه بر خویشتن ساخت؛ (و فرمود:) «آیا من پروردگار شما نیستم؟» گفتند: «آری، گواهی می‌دهیم!» (چنین کرد مبادا) روز رستاخیز بگویید: «ما از این، غافل بودیم؛ (و از پیمان فطری توحید بی‌خبر ماندیم)»!
أَوْ تَقُولُوٓا۟ إِنَّمَآ أَشْرَكَ ءَابَآؤُنَا مِن قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةًۭ مِّنۢ بَعْدِهِمْ ۖ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ ٱلْمُبْطِلُونَ
یا بگویید: «پدرانمان پیش از ما مشرک بودند، ما هم فرزندانی بعد از آنها بودیم؛ (و چاره‌ای جز پیروی از آنان نداشتیم؛) آیا ما را به آنچه باطل‌گرایان انجام دادند مجازات می‌کنی؟!»
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًۭا ۚ فِطْرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِى فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيْهَا ۚ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ ٱللَّهِ ۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلْقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ
پس روی خود را متوجّه آیین خالص پروردگار کن! این فطرتی است که خداوند، انسانها را بر آن آفریده؛ دگرگونی در آفرینش الهی نیست؛ این است آیین استوار؛ ولی اکثر مردم نمی‌دانند!
پرسش‌های پرتکرار
آیا عالم ذر مخصوص پیامبران و امامان بوده است؟
خیر؛ بر پایهی ظاهر آیه شامل همهی فرزندان آدم است، هرچند روایات از جایگاه ویژهی معصومان در آن صحنه نیز سخن گفتهاند.
تفاوت عالم ذر و عالم ارواح چیست؟
عالم ذر همان عرصهی پیمان آغازین است و عالم ارواح در روایات، سرای تکامل ارواح پیش از دنیا یا پس از آن خوانده شده است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.